Il-Kummissjoni Nazzjonali Persuni b'Dizabilità twaqqfet fit-3 ta’ Novembru 1987, meta l-Ministru tal-Politika Socjali ta’ dak iz-zmien kien ghamel stqarrija parlamentari fejn hatar l-ewwel membri ta’ din il-Kummissjoni u stabilixxa l-ghanijiet taghha.

L-ghanijiet tal-Kummissjoni huma li:

Dan ir-rapport annwali jkopri l-perjodu Ottubru 1995 u Settembru 1996.

Il-Kummissjoni kompliet tahdem mal-Ministeru t'Ghawdex biex jitwaqqaf sotto-kumitat tal-Kummissjoni li jkollu l-ghan li jwettaq il-funzjonijet tal-Kummissjoni f'Ghawdex. Giet identifikata persuna adattata li tkun tista’ tmexxi dan is-sotto-kumitat b'mod effettiv. Hu ttamat li din il-persuna tibda tiffunzjona fi zmien qasir. Il-Kummissjoni accettat ukoll talba tal-Ministeru ghall-Ghawdex biex din il-persuna ghal din is-sena tithallas minn fondi tal-Kummissjoni sakemm isiru arrangamenti mill-istess Ministeru.

Is-servizzi diretti li l-Kummissjoni taghti lill-persuni b'dizabilità u l-familji taghhom huma dawn:

• Karta tal-Identita’ Specjali
• Registru Nazzjonali tal-Persuni b'Dizabilità
• Servizz Ghajnuniet Specjali
• Centru ta’ Rizorsi

Il-Kummissjoni taghmel rakkomandazzjoni lid-dipartimenti rispettivi ghal dawn il-beneficcji:

• Ezenzjoni mid-dazju fuq karozzi
• Ezenzjoni mill-hlas tal-licenzja tat-triq
• Il-Blue Sticker
• Reserved Parking u Keep Clear quddiem residenzi ta’ persuni b'dizabilità.

Il-Kummissjoni dejjem imxiet fuq ir-rakkomandazzjonijiet u l-proposti li l-Gnus Maghquda fasslet u rrakkomandat lill-Gvernijiet kollha f'Il-Programm Dinji ta’ Azzjoni Dwar il-Persuni b'Dizabilità li hareg fl-1983. Fil-fatt dan ir-rappport hu mqassam fuq l-istess linji ta’ dan il-programm. Fi tmiem is-sena 1993, il-Gnus Maqghuda harget ukoll ir-Regoli Standard ghal Opportunitajiet Indaqs ghal Persuni b'Dizabilità. Dan id-dokument jikkomplimenta l-Programm Dinji u ghalhekk il-Kummissjoni, matul l-1996, zammitu wkoll bhala riferenza importanti fit-twettiq ta’ hidmietha.

Matul dan il-perjodu, il-Kummissjoni kompliet tahdem fuq is-survey nazzjonali li hi nediet matul l-1992 billi:

b) kompliet iddahhal l-informazzjoni li ngabret fil-kompjuters

c) bdiet taghmel analizi ta’ din l-informazzjoni fuq bazi regolari.

Sa Settembru 1996, il-pozizzjoni dwar dan l-istharrig hija hekk:

L-Ufficcju Centrali tal-Istatistika laqà r-rakkomanazzjoni tal-Kummissjoni biex fic-Censiment Nazzjonali li sar f'Novembru 1996 ikun hemm zewg mistoqsijiet dwar id-dizabilità biex hekk il-Gvern ikollu idea aktar cara ta’ kemm hawn persuni li ghandhom xi dizabilità. Il-Kummissjoni qed tistenna r-rizultati li jistghu johorgu minn dan l-ezercizzju.

• Dar tal-Providenza biex jigi studjat it-twaqqief ta’ Servizz ta’ Hidma Socjali fi hdan din l-organizzazzjoni.
• Fondazzjoni ta’ Servizzi ta’ Respite Care biex f’perjodu ta’ bidla fit-tmexxija jkun hemm il-kontinwita necessarja u jkompli l-izvilupp mixtieq.
• Fondazzjoni Eden fejn esplorajna servizzi godda ta’ matul il-jum u l-izvilupp ta’ proposti konkreti fil-qasam tal-Edukazzjoni Inklussiva.

Il-Kummissjoni kellha diversi laqghat mas-Segretarjat u t-Taqsima tas-Sahha biex dan is-servizz mill-ENT Outpatient tal-Isptar San Luqa jitjieb. Wahda mill-problemi hi n-nuqqas ta’ audiology technologists u d-diffikulta’ li jigu attirati studenti biex japplikaw halli jitharrgu f’dan il-qasam. Il-Kummissjoni stampat flyer ghal dan il-ghan li tqassam lill-istudenti waqt il-Career Convention. Ghalkemm xi studenti gew attirati, xorta hadd ma dahal ghal dan it-tahrig u l-problema ghadha hemm.

Wara hafna xhur, jidher li l-istudenti kollha li kellhom bzonn hearing aid issa nghataw wiehed u hu ttamat li ma jibqax ikun hemm dewmien kbir biex studenti jinghataw hearing aids.

Rigward il-moulds tal-hearing aids, ghalkemm is-sitwazzjoni tjiebet xi ftit, xorta ghadha mhiex sodisfacenti.

Id-Dipartiment tal-Anzjani u Bzonnijiet Specjali baqà jipprovdi s-Servizz dwar l-Inkontinenza lil dawk li ghandhom bzonnhom. Biex dan is-servizz ikun aktar personalizzat kien twaqqaf kumitat bejn il-Kummissjoni, dan id-Dipartiment u l-Ghaqda Genituri ta’ Persuni b’Dizabilità halli jghin fl-izvilupp ta’ dan is-servizz. Dan il-Kumitat ghamel kuntratt mal-MMDNA biex ikun hemm ners li ddur il-klijenti ta’ dan is-servizz biex tghinhom jimmanigjaw din il-problema bl-ahjar mod possibli.

Fil-bidu ta’ Settembru 1996, il-Kabinett approva l-abbozz tal-Ligi Opportunitajiet Indaqs (Persuni b'Dizabilità) li gie pprezentat lilu mill-Ministru ghall-Izvilupp Socjali. Dan sar wara li dan l-abbozz gie diskuss mill-Kummissjoni mal-Avukat Generali tar-Repubblika. Ghal dan il-ghan delegazzjoni tal-Kummissjoni attendiet Konferenza Internazzjonali f’Birmingham, bit-tema Bridging the Gap, li kienet titratta dan is-suggett. Din id-delegazzjoni kienet komposta minn l-Onor Dr L Gonzi, President tal-Kummissjoni, Dr A Borg Barthet, Avukat Genarali tar-Repubblika u Fred Bezzina Direttur Ezekuttiv tal-Kummissjoni.

Il-Gvern Nazzjonalista kellu hsieb li jressaq dan l-abbozz fil-parlament hekk kif dan jerga’ jiltaqà wara l-vaganzi tas-Sajf. Dan ma sarx ghax il-Parlament gie xolt.

Il-Kummissjoni ressqet lid-Dipartiment tal-VAT lista komprensiva ta’ oggetti li ghandhom ikunu ezentati mill-VAT. Din il-lista hi mahsuba biex tghin lill-ufficcjali tal-VAT u tad-Dwana biex ikunu jistghu jinterpretaw din il-Ligi b'mod aktar efficcjenti, b'heffa u b'konsistenza. Din il-lista, li trid tkun aggornata minn zmien ghal zmien, giet accetta mid-Dipartiment tal-VAT u tad-Dwana u bdiet tigi uzata mill-bidu tas-sena 1996.

Il-Kummissjoni Nazzjonali rceviet diversi lmenti minn familji ta’ persuni b’dizabilità li l-emendi li kienu se jsiru fil-Ligi tas-Sigurta`` Socjali dwar l-Allowance tat-Tfal u l-Allowance Specjali kienu ser jolqtuhom hazin. Il-Kummissjoni minn dejjem argumentat li, peress li f’Malta jezistu limitazzjonijiet kbar ta’ rizorsi, taqbel mal-principju ta’ ezami ta’ mezzi, basta dan l-ezami jiehu konsiderazzjoni tal-fatt cert li persuna b’Dizabilità ghandha spejjez aktar minhabba d-dizabilita` taghha.

Ghalhekk il-Kummissjoni ressqet zewg proposti lill-Ministeru ghall-Izvilupp Socjali

Il-Gvern accetta dawn il-proposti u saru l-emendi necessarji li gew approvati mill-Parlament Malti. Il-Kummissjoni thoss li permezz ta’ dawn l-emendi, il-Gvern accetta l-principju li persuna b’Dizabilità ghandha aktar spejjez minhabba d-dizabilita` taghha u dan ghandu jigi kkunsidrat fil-kalkoli tal-ezami tal-mezzi.

Matul dan il-perjodu, il-Kummissjoni temmet l- ezercizzju biex tibdel il-Blue Stickers l-antiki kollha. Hekk issa l-persuni b’dizabilità kollha li huma intitolati ghal dan il-beneficcju ghandhom Blue Sticker gdid li johrog fuq il-persuna b’dizabilità nfisha.

Il-Kummissjoni kompliet ukoll taghmel rakkomandazzjonijiet lill-Bord ghall-Kontroll tat-Traffiku biex persuni b’dizabilità jkollhom dan il-Blue Sticker.

Sa l-ahhar ta’ Settembru 1996, il-Kummissjoni f’dan il-qasam hadmet hekk:

Matul din is-sena l-Kummissjoni kompliet taghmel rakkomandazzjonijiet lill-Bord ghall-Kontroll tat-Traffiku biex persuni b'dizabilità severa ta’ mobilita’ jkollhom Reserved Parking Area jew Keep Cear quddiem id-dar taghhom. Ir-Reserved Parking Area tinghata lill-persuni li ghandhom bzonn dan il-beneficcju u li ghandhom karozza waqt li l-Keep Cear (wiesgha 1.5 metru) tinghata lil dawk li juzaw siggu tar-roti imma ma ghandhomx karozza. Matul dan il-perjodu, ir-rakkomandazzjonijiet tal-Kummissjoni kienu hekk:

Il-Kummissjoni kompliet issostni li rakkomandazzjoni ghar-Reserved Parking Areas u l-Keep Clear quddiem residenzi privati ta’ persuni b'dizabilità ghandhm isiru mill-Kunsilli Lokali lill-Bord ghall-Kontroll tat-Traffiku. Din ir-rakkomandazzjoni giet accettata kemm mill-Pulizija kif ukoll mill-Kunsilli Lokali nfushom. Sfortunatament il-Bord ghall-Kontroll tat-Traffiku ta parir lill-Ministeru tat-Trasport u Telekomunikazzjonijiet biex din ir-rakkomandazzjoni ma tkunx accettata.

Fl-ahhar tal-1994, twaqqfet il-Fondazzjoni Trasport ghal Hajja Indipendenti mill-Kummissjoni u l-Fondazzjoni Djar ghal Hajja Indipendenti. Matul l-1996, din il-Fondazzjoni kompliet taghti servizz ta’ trasport individwalizzat lill-persuni b'dizabilità ghal skopijiet ta’ xoghol u edukazzjoni.

Biex din il-Fondazzjoni tkun tista’ twettaq hidmietha, il-Kummissjoni ghamlet ghotja finanzjarja ta’ Lm10,000 lil din il-Fondazzjoni u anké ssekondat persuna full-time biex tmexxieha.

Matul dan il-perjodu, is-sotto-kumitat mahtur apposta mill-Ministeru tal-Ambjent biex jifformola r-regolamenti godda tal-bini halli bini miftuh ghall-pubbliku jkun accessibbli ghal kulhadd lesta x-xoghol tieghu u ghadda dawn ir-regolamenti lill-Ministru koncernat. Il-Kummissjoni kienet rapprezentata fuq dan il-Kumitat u tittama li dan ix-xoghol importanti jhalli l-frott mixtieq.

Il-Kummissjoni laqghet bil-ferh id-decisjoni tal-Awtorita’ tat-Trasport li l-karozzi tal-linja l-godda li ser jinxtraw ser ikunu low floor. Dan ifisser li dawn il-karozzi tal-linja ser ikunu accessibli ghall-maggoranza assoluta tal-pubbliku b’mod specjali l-anzjani u persuni ohra li ghandhom problemi ta’ mobilita’.

Il-Kummissjoni kompliet tinsisti li dawn il-karozzi tal-linja l-godda ghandhom ikollhom ukoll rampa li tidhol u tohrog biex ikunu accessibli wkoll ghall-persuni b’dizabilità li juzaw siggu tar-roti. L- Awtorita’ tat-Trasport iddecidiet li tipprova soluzzjoni ohra cjoé li tipprova tadatta numru ta’ bus stops biex hekk persuni li juzaw is-siggu tar-roti jkunu jistghu juzaw dawn il-karozzi tal-linja.

Il-Kummissjoni wkoll accettat li tibghat rapprezentanti taghha fuq kumitat li l- Awtorita’ tat-Trasport waqqfet biex tara li s-servizzi taghha jkunu accessibli ghal kulhadd. Ir-rapprezentanti tal-Kummissjoni fuq dan il-Kumitat huma s-sinjuri Joe Camilleri u Fred Bezzina.

Il-Kummissjoni kompliet tkun rapprezentata minn Dr A Charles fuq il-Kumitat Konsultattiv tal-Awtorita’ tal-Ippjanar u fih ghamlet diversi rapprezentazzjonijiet dwar dokumenti li johrog dan il-Kumitat biex jigi osservat il-principju tal-Accessibilita’ ghal Kulhadd.

Il-Kummissjoni ghamlet ukoll zewg rakkomandazzjonijiet lill-Awtorita tal-Ippjanar dwar il-Principju ta’ Accessibilita` ghal Kulhadd. Dawn huma:

Din il-Fondazzjoni ghandha r-responsabilita` tal-bini tal-Isptar San Raffaele u r-refurbishing ta’ l-isptar San Luqa. Il-Kummissjoni talbet li dan ix-xoghol jimxi fuq il-principju ta’ Accessibilita` ghal Kulhadd. Ghal dan il-ghan gie decis li jitwaqqaf kumitat bejn iz-zewg nahat halli jassigura dan. Ir-rapprezentanti tal-Kummissjoni huma s-sur Joe Camilleri u l-Perit Patrick Camilleri.

Il-Kummissjoni kellha kuntatti mal-Librerija Pubblika tal-Floriana fuq diversi punti fosthom li:

• Is-sub-way tal-By-pass ta’ B’kara --- fil-fatt din saret kompletament accessibli ghal kulhadd.
• Ic-Centru tal-Arti l-gdid fil-belt Valletta --- ma kelniex risposta mill-awtoritajiet koncernati.
• Ic-Centri ta’ Matul il-Jum ghat-Tfal --- kellna assigurazzjoni li dawn ser ikunu fizikament accessibli ghal kulhadd.
• Il-vapuri tal-Gozo Channel --- ma kellniex risposta minn din il-Kumpanija.
• Il-Junior Lycuem il-gdid ta’ Santa Lucija --- kellna assigurazzjoni li dan ser ikun fizikament accessibli ghal kulhadd.

Il-Kummissjoni Nazzjonali, bl-ghajnuna tal-Management Systems Unit (MSU), bdiet b’esperiment Centru Malti ghall-Access tat-Teknologija tal-Informatika (CITAM). Dan ic-Centru jinsab f’Gattard House.

Il-ftuh ta’ dan ic-Centru sar fi zmien li l-Kummissjoni, bl-ghajnuna tal-istess MSU u l-Ambaxxata Amerikana f’Malta, gabet esperta Amerikana, Ms Susan Brummel, (Direttrici tac-Centre for Information Technology Accommodation, General Service Adminsitration, USA) biex tghinna nifformolaw il-politika nazzjonali taghna ghal dan il-qasam importanti. Waqt din iz-zjara, li saret bejn 15 u t-18 t'April 1996, il-Kummissjoni organizzat erbà workshops li ffukaw fuq issues ta’ dizabilita` u l-informatika relatati mas-setturi:

a) tal-edukazzjoni

b) tal-impjiegi

c) il-bzonnijiet tal-ghaqdiet mhux governattivi u

d) l-issues ta’ kordinament.

Il-Kummissjoni qed tistudja l-proposti u s-suggerimenti li hargu minn dawn il-workshops biex eventwalment tifformola abbozz ta’ din il-politika halli tkun tista’ tigi diskussa mal-partijiet kollha koncernati qabel ma tippubblika d-dokument finali.

Wahda mis-suggerimenti li hargu minn dawn il-workshops kien li dan ic-Centru tal-Informatika jitwaqqaf fuq bazi permanenti. Il-Kummissjoni temmen li l-informatika hi element importanti biex persuni b’dizabilità jidhlu fid-dinja tax-xoghol u ghalhekk bdiet diskussjonijiet mal-Korporazzjoni tal-Imjpiegi u t-Tahrig biex naraw kif iz-zewg nahat jistghu jikkollaboraw flimkien biex dan ic-Centru jitmexxa fuq bazi permanenti.

Sadanittant, f’dan ic-Centru, gie organizzat kors mill-Korporazzjoni tal-Impjiegi u t-Tahrig lil tliet persuni ghomja fl-uzu tal-kompjuters permezz ta’ speech synthesizer u Braille printer. Dan il-kors tmexxa mis-sur Michael Micallef, persuna hi stess ghamja. Dan kien ripetizzjoni ta’ kors simili li kien gie organizzat mill-Kummissjoni stess fl-ufficini taghha lil tliet persuni ghomja ohra.

Dan il-kumitat baqà jiltaqà b’mod regolari u kien hemm zviluppi konkreti f’erbà oqsma partikolari, li huma:

Dan il-kumitat ukoll ressaq il-proposti tieghu lit-Telemalta dwar il-Consumer’s Charter biex nassiguraw li l-persuni b’dizabilità jkollhom opportunitajiet indaqs f’dan il-qasam.

Il-Kummissjoni Nazzjonali, bl-appogg shih tal-Korporazzjoni Telemalta, kienet waqqfet fuq bazi temporanja Servizz limitat ta’ Relay ghall-persuni neqsin mis-smigh li juzaw it-textelefon. Dan ir-relay jassigura li persuni li juzaw it-textelefon ikunu jistghu jcemplu lil kull abbonat tat-telefon.

Biex tkompli tizviluppa dan is-servizz, il-Kummissjoni talbet lill-kumpanija SkyTel biex dan is-Servizz tar-Relay jithaddem minnha fuq bazi ta’ 24 siegha kuljum peress li hi ghandha servizz simili. Din il-proposta giet accettata mill-iSkyTel u issa dan is-servizz beda jinghata minnhom fuq bazi ta’ 24 siegha kuljum is-sena kollha. Biss bejn l-10 p.m u s-7.a.m jistghu jsiru biss telefonati qosra minhabba li jkun hemm operatur wiehed/ wahda biss. Dan hu zvilupp importanti hafna f’dan il-qasam ghax barra li jassigura opportunitajiet indaqs fl-uzu tat-telefon lill-persuni neqsin mis-smigh, Malta saret it-tieni pajjiz fid-dinja li toffri dan is-servizz il-hin kollu. In-numru tat-telefon tas-servizz tar-Relay hu 493167.

Il-Kummissjoni tat l-appogg kollu taghha lill-Istitut tal-Lingwistika tal-Universita’ ta’ Malta, li bl-ghajnuna tal-Grupp Familji tal-Persuni Neqsin mis-Smigh beda ricerka fil-Lingwa tas-Sinjali Maltija. Il-Kummissjoni, barra li tat l-appogg kollu taghha ghal dan il-progett qed tghin ukoll billi tipprovdi haddiema taghha biex jaghmlu xoghol ta’ interpretu, is-sur Ronald Caruana, li hu persuna li jikkomunika bis-sinjali, u s-sur Silvio Pace, li hu persuna nieqsa mis-smigh.

Il-Kummissjoni kompliet taghmel rakkomandazzjonijiet biex id-Dipartimenti tal-Licenzji u tad-Dwana jezentaw persuni b'dizabilità mit-taxxa tar-registrazzjoni u/jew dazju fuq karozzi li jkollhom bzonn. Matul din is-sena, il-Kummissjoni ghamlet dawn ir-rakkomandazzjonijiet:

Il-Kummissjoni kompliet taghmel rakkomandazzjonijiet lill-Ministeru tal-Finanzi biex, sewwieqa li ghandhom dizabilità skond l-Att tas-Sigurta’ Socjali (1987) jew li ghandhom karozza modifikata minhabba d-dizabilità taghhom, jigu ezentati mill-hlas tal-Licenzja tat-Triq. Matul dan il-perjodu dan il-beneficcju nghata hekk:

Fl-okkazjoni tas-Sena Internazzjonali tat-Tfal il-Kummissjoni ddecidiet li torganizza Konferenza Nazzjonali dwar l-Edukazzjoni Specjali f'Malta. Ghal dan il-ghan, wara konsultazzjoni mal-Ghaqdiet Volontarji kollha li jahdmu f’dan il-qasam, genituri u persuni b'dizabilita`, il-Kummissjoni hejjiet rapport komprensiv biex tigi stabbilita l-qaghda prezenti ta’ dan il-qasam fid-dawl tad-dokument L-Edukazzjoni Specjali f'Malta - Policy Nazzjonali li gie ppubblikat tliet snin qabel, fl-1993.

Dan ir-rapport intbaghat lill-Ministeru tal-Edukazzjoni u lill-Malta Union of Teachers li accettaw li jaghtu r-reazzjonijiet taghhom ghal dan il-rapport waqt din il-konferenza.

Il-Konferenza saret is-Sibt 18 ta’ Mejju 1996, fil-Lukanda Suncrest. Wara li l-Onor Dr Lawrence Gonzi pprezenta fil-qosor ir-rapport tal-Kummissjoni, kien hemm ir-reazzjoni tal-Ministeru tal-Edukazzjoni pprezentata mill-Onor Michael Falzon u r-reazzjoni tal-Malta Union of Teachers, ipprezentata mis-sur Frank Mallia. Kien hemm ukoll diversi interventi mill-pubbliku li attenda.

Il-Kummissjoni ppubblikat ktieb bid-diskorsi u l-interventi kollha ta’ din il-konferenza. Din il-pubblikazzjoni diga` tqassmet lill-awtoritajiet koncernati, lil dawk kollha li attendew din il-konferenza flimkien ma’ organizzazzjonijiet u individwi li jahdmu f'dan il-qasam. Din il-pubblikazzjoni tista’ tinkiseb bil-Malti, b'tipa kbira, fuq audio jew f'diskette tal-kompjuter.

Bhala rizultat dirett tal-Konferenza Nazzjonali - L-Edukazzjoni Specjali f’Malta, il-Ministeru tal-Edukazzjoni u l-Kummissjoni Nazzjonali Persuni b’Dizabilità ftiehmu li jibdew laqghat regolari halli jithejja pjan biex jigu implimentati r-rakkomandazzjonijiet li hargu minn din il-konferenza.

Id-delegazzjoni tal-Ministeru kienet maghmula mis-Sur Joe Curmi, Segretarju Permanenti, is-sur Frederick Fearne, Direttur Generali u s-sur Andrew Buhagiar, Direttur waqt li dik tal-Kummissjoni kinet maghmula mill-Onor Dr Lawrence Gonzi, President, is-sur Joe Camilleri, Chairman, is-sur Fred Bezzina, Direttur u s-sur Edgar Galea Curmi. F'laqgha minnhom attenda wkoll l-Onorevoli Michael Falzon, Ministru tal-Edukazzjoni.

Gew identifikati diversi oqsma ta’ prijorita` fosthom:

Il-Kummissjoni kellha laqgha mar-Rettur il-Gdid tal-Universita`, il-Professur Roger Ellul Micallef li fiha gew diskussi diversi oqsma u saru diversi rakkomandazzjonijiet mill-Kummissjoni.

Fost l-oqsma li gew diskussi hemm

Gie deciz li dawn il-punti jkomplu jigu diskussi f’aktar dettal fil-futur qarib biex minnhom ikun hemm rizultati konkreti.

It-Taqsima tal-Edukazzjoni qed thejji biex l-iskejjel tal-Gvern jibdew juzaw il-kompjuters fl-iskejjel taghna kemm bhala mezz ta’ taghlim kif ukoll bhala suggett fil-kurrikulum. Il-Kummissjoni talbet li l-programmi tal-kompjuters maghzua jkunu accessibli ghal kulhadd inkluz persuni b’dizabilità. Il-Ministeru tal-Edukazzjoni rrakomanda li jitwaqqaf kumitat bejn il-Kummissjoni u ufficjali gholija tat-Taqsima tal-Edukazzjoni dwar dan is-suggett. Dan il-kumitat ghad irid jigi appuntat.

Il-Ministeru tal-Edukazzjoni, bi qbil mal-Kummissjoni Nazzjonali Persuni b’Dizabilità waqqaf Kummissjoni biex taghmel rakkomandazzjonijiet dwar l-Edukazzjoni tal-Persuni Neqsin mis-Smigh. Il-Ministeru talab lill-Universita` ta’ Malta biex taghhmel kors ta’ tahrig ghall-ghalliema tal-persuni neqsin mis-smigh. L-Universita` accettat din it-talba u gie deciz li l-membri tal-Bord tal-istudji ta’ dan il-kors jkunu ukoll il-membri ta’ din il-Kummissjoni.

Din il-Kummissjoni hi mmexxieha minn Dr Marie Alexander u l-Kummissjoni Nazzjonali Persuni b’Dizabilità hi rapprezentata fuq din il-Kummissjoni permezz tas-sur Fred Bezzina. Is-segretarjat tal-Kummissjoni qed joffri ukoll is-servizz tas-Sur Ronald Caruana biex jinterpreta lill-persuni neqsin mis-smigh membri ta’ din il-Kummissjoni matul dawn il-laqghat.

Fl-ewwel ta’ Mejju diversi organizzazzjonijiet johorgu messaggi dwar diversi aspetti tad-dinja tax-xoghol. Din is-sena, il-Kummissjoni harget messagg biex tigbed l-attenzjoni tal-pubbliku dwar il-bzonn li l-persuni b’dizabilità jiffurmaw parti mid-dinja tax-xoghol billi jinghataw opportunitajiet indaqs u tispicca d-diskriminazzjoni kontriehom minhabba d-dizabilita` taghhom.

Matul dan il-perjodu, il-Kummissjoni Nazzjonali Persuni b’Dizabilità uriet il-preokkupazzjoni kbira taghha ghall-fatt li numru sostanzjali ta’ adulti b’dizabilità mentali qeghdin jistennew biex jidhlu fic-Centri ta’ Matul il-Jum li huma mmexxija mid-Dipartiment tal-Anzjani u Bzonnijiet Specjali. Barra minn hekk, numru iehor ta’ persuni b’dizabilità f’Settembru spiccaw mill-Iskejjel Specjali u ma sabux post f’dawn ic-Centri.

Il-Kummissjoni ghamlet diversi laqghat ma’ ufficjali gholja ta’ dan id-Dipartiment, primarjament mas-Sur Carmel Degabriele, Direttur Generali, u s-sur John Buhagiar, Direttur. L-azzjonijiet li ttiehdu biex tigi rizolta din is-sitwazzjoni kerha kienu dawn:

Il-Kummissjoni hi preokkupata wkoll li d-Dipartiment tal-Anzjani u Bzonnijiet Specjali ma ghandu l-ebda struttura interna biex tippjana u tikkordina dan il-qasam. Il-Kummissjoni ghamlet rakkomandazzjonijiet prattici f’dan is-sens. Dawn gew accettati mid-Dipartiment u qed jittiehdu mizuri biex dawn jigu implimentati.

Il-Kummissjoni insistiet ukoll li s-servizzi li jinghataw fic-Centri jitjiebu billi:

Il-Kummissjoni ghamlet rapprezentazzjonijiet mat-Taqsima tal-Familja u l-Assistenza Socjali biex din ikollha Unit ghall-Hidma Socjali mal-Persuni b'Dizabilità. Gie deciz li din il-Unit titwaqqaf fi hdan is-Social Work Development Programm tal-Ministeru ghall-Izvilupp Socjali bis-sapport tal-Kummissjoni. Ghalhekk gie deciz li din il-Unit tkun ikkordinata mis-sur Edgar Galea Curmi li qed jahdem mal-Kummissjoni primarjament biex nizviluppaw dan is-servizz. Ghal dan il-ghan harget sejha pubblika ghall-social workers ikkwalifikati. Fil-fatt gew impjegati tlett social workers biex jahdmu f'din il-unit, tnejn fuq bazi full time u wiehed fuq bazi part-time.

Il-Partit Nazzjonalista stieden lill-Kummissjoni Nazzjonali ghal Laqgha ta’ Djalogu mieghu dwar it-tfassil tal-programm elettorali tal-partit ghall-Elezzjoni Generali li jmiss. Il-Kummissjoni laqghat din l-istedina u l-laqgha saret l-Erbgha 19 ta’ Gunju 1996 fil-Kwartieri Generali tal-Partit Nazzjonalista f’Tal-Pieta`.

Id-delegazzjoni tal-Partit Nazzjonalista kienet tikkonsisti mill-Prim Ministru u Kap tal-Partit, l-Onor Dr Eddie Fenech Adami, Dr Austin Gatt, Segretarju Generali, l-Onor Dr Louis Galea, Ministru ghall-Izvilupp Socjali, l-Onor Dr Antoine Mifsud Bonnici, Segretarju Parlamentari u l-Onor Mario Galea, membru parlamentari. Id-delegazzjoni tal-Kummissjoni kienet tikkonsisti mill-Onor Dr Lawrence Gonzi, President, is-sur Joe Camilleri, Chairman, is-sur Fred Bezzina, Direttur Ezekuttiv, Dr. Anthony Charles, President tal-Federazzjoni tal-Ghaqdiet ghall-Persuni b’Dizabilità, is-sinjura Antoinette Vella, genitur u s-sur Edgar Galea Curmi.

Il-Kummissjoni pprezentat il-proposti taghha lill-Prim Ministru u illustrat il-proposti taghha permezz ta’ vidjow u prezentazzjoni viziva. Il-vidjoe kien jikkonsisti fl-esperjenza konkreta tal-familja Pisani li ghandha zewg persuni b’dizabilità. Din l-esperjenza giet ikkollaborata minn dik tal-familja Vella.

Il-proposti tal-Kummissjoni huma bbazati fuq ir-Regoli Standard tal-Gnus Maghquda ghall-Opportunijiet Indaqs ghall-Persuni b’Dizabilità u kkoncentraw primarjament fuq l-oqsma ta’:

a) ligi anti diskriminatorja

b) assessment komprensiv

c) edukazzjoni ssapportjata

d) impjieg issapportjat.

Dr Fenech Adami, fil-waqt li rrikonoxxa l-progress li sar f'dan il-qasam anké permezz tal-Kummissjoni, spjega li l-Gvern hu impenjat li jidentifika l-problemi tal-persuni b'dizabilità u jsib il-mezzi kif jinstabu s-soluzzjonijiet.

Il-Kummissjoni regghet allokat somma flus mill-fondi taghha biex tissussidja l-posta tal-ghaqdiet volontarji li jahdmu fil-qasam tal-persuni b'dizabilità. Dan is-sussidju hu ta’ 50 % tal-ispiza totali. Matul dan il-perjodu, l-ghaqdiet li jibbenefikaw minn dan is-servizz huma:

• Ghaqda ghall-Genituri ta’ Tfal b'Dizabilità
• Gozo Association for the Deaf
• Il-Fondazzjoni Eden
• Il-Grupp tal-Familji Neqsin mis-Smigh
• Kummissjoni Hidma ghall-Morda u Persuni b'Dizabilità tal-Azzjoni Kattolika
• Il-Grupp Katina

Il-Kummissjoni matul din is-sena hadmet mill-qrib ma’ diversi organizzazzjonijiet ohra biex tilhaq l-ghanijiet taghha. Fost dawn l-ghaqdiet u organizzazzjonijiet insibu:

• Dar tal-Providenza
• Fondazzjoni Eden
• Fondazzjoni GEM
• Fondazzjoni Servizzi ta’ Respite Care
• Il-gazzetti
• Il-Kumitat Nazzjonali dwar il-Bijoetika.
• Il-Kummissjoni Pastorali ghall-Persuni b'Dizabilità
• Il-Kunsilli Lokali
• Il-partiti politici
• L-Istazzjonijiet tar-radju
• L-Istazzjonijiet tat-televizjoni
• Ghaqda Tfal u Zghazagh Neqsin mis-Smigh
• Gozo Association for the Deaf
• Grupp Katina
• Malta Computer Society
• YMCA Rescue Group

Il-Kummissjoni kompliet taghti unit dwar Issues dwar id-Dizabilità lill-istudenti diversi. Dawn kienu jinkludu studenti f’dawn il-korsijiet:

• Fizjoterapija
• Nersing
• Occupational Therapy
• Podjatrija
• Radjologija
• Speech Therapists
• Diploma fl-Edukazzjoni: Tfal bi Bzonnijiet Specjali
• Pulizija
• Tejologija

Aktar ‘il quddiem dawn is-sett ta’ lectures ser jigu inkluzi f’korsijiet imtella mill-Fakulta’ tal-Management, Ekonomija u Accountancy, kif ukoll mill-Fakulta’ tal-Inginerija waqt li ghadhom ghaddejin tahditiet biex dan jibda fil-kors tal-Arkittettura.

L-ghan ta’ dan il-kors hu li l-istudenti jkollhom gharfien usà tal-issues li ghandhom x’jaqsmu mad-dizabilita` l-aktar mill-aspett socjali.

Il-Kummissjoni ukoll hadet sehem f’sessjoniiet ta’ tahrig li sar lill-Assistenti Socjali Kazwali u haddiema tas-sezzjoni TAFDA tal-Korporazzjoni Telemalta.

Matul dan il-perjodu, il-Kummissjoni ppubblikat dawn il-pubblikazzjonijiet:

• L-Impjieg u l-Persuni b'Dizabilità - Diskorsi u Interventi tal-Konfernza Nazzjonali li saret f’Dicembru 1995. Din il-pubblikazzjoni hi bil-Malti, fuq audio u fuq diskette tal-kompjuters.
• L-Edukazzjoni Specjali - Diskorsi u Interventi tal-Konferenza Nazzjonali li saret f’Mejju 1996. Din il-pubblikazzjoni hi bil-Malti, fuq audio u fuq diskette tal-kompjuters.
• Reprint tal-ktejjeb Il-Ligi Opportunitajiet Indaqs - Persuni b’Dizabilità.
• Reprint tal-ktejjeb L-Edukazzjoni Specjali f’Malta - Policy Nazzjonali.

Matul dan il-perjodu l-Kummissjoni ppubblikat it-tmin edizzjoni tal-fuljett Indaqs li harget fi Frar 1996. Id-disà edizzjoni ta’ Indaqs hi ppjanata li tohrog f'Ottubru 1996.

Il-Gnus Maghquda ddikjarat it-3 ta’ Dicembru bhala l-Jum Internazzjonali tal-Persuni b'Dizabilità. Bhal ma ghamilna fis-snin l-imghoddija, l-Kummissjoni Nazzjonali Persuni b'Dizabilità u l-Federazzjoni tal-GHaqdiet Volontarji tal-Persuni b'Dizabilita` organizzaw Gimgha ta’ Attivitajiet biex l-ewwel nett titfakkar din il-gurnata importanti u ukoll biex titqajjem dejjem aktar kuxjenza pubblika favur issues tal-persuni b'dizabilita` u l-familji taghhom.

It-tema maghzula ghal din il-Gimgha kienet l-Impjieg u l-Persuni b'Dizabilita` - tema li kienet ittrattata b'mod estensiv matul din is-sena kollha. Is-slogan maghzul, kien:L-Impjieg Cavetta ghall-Hajja Indipendenti. Dan is-slogan intuza wkoll biex jigi stampat poster attrajenti. Aktar minn elf kopja ta’ dan il-poster tqassmu biex inwasslu dan il-messagg.

Il-Kummissjoni u l-Federazzjoni hadu hsieb ukoll li johorgu messaggi tal-okkazzjoni. Fil-fatt inhareg messagg ghall-kbar li tqassam lill-media kollha u messagg iehor ghat-tfal li tqassam lill-iskejjel kollha kemm dawk statali kif ukoll privati.

L-Onor Dr L Galea, Ministru ghall-Izvilupp Socjali ghal darba ohra ghogbu jaghmel il-messagg ministerjali tieghu ghal dan il-Jum billi introduca persuna b'dizabilita` biex hi stess tghaddi dan il-messagg lill-pubbliku Malti. Din is-sena dan il-messagg nghata, flimkien mal-Ministru, mis-Sur Michael Micallef, persuna nieqsa mid-dawl u haddiem fil-qasam tal-Informatika.

L-attivitajiet principali li l-Kummissjoni organizzat ghal din il-Gimgha kienu

Dan il-forum sar nhar it-Tlieta 17 ta’ Novembru fil-Lukanda Phoenicia. Matul dan il-Forum kien hemm l-esperjenzi diretti ta’ 4 haddiema b'dizabilita` li kienu Micheal Micallef, persuna nieqsa mid-dawl u tahdem fil-qasam tal-Informatika; Karl Borg, persuna nieqsa mis-smigh u draughtsman. GHall-ewwel darba l-messagg ta’ din il-persuna nghatat bil-lingwa tas-sinjali u kien hemm is-sur Ronald Caruana, interpretu biex jinterpreta ghal dawk li ma jifhmux il-Lingwa tas-Sinjali; Michelle Farrugia, persuna b'dizabilita` intelletwali u haddiema f'fabrika; Doris Schembri persuna b'dizabilita` fizika u skrivana.

Dan il-forum sar bil-ko-operazzjoni shiha tal-Korporazzjoni tal-Impjieg u t-Tahrig li flimkien mal-Kummissjoni ghamlet sforz biex dawk li jhaddmu jattendu dan il-forum. Sfortunatament ir-rispons minn dan is-settur ma kienx wiehed inkoragganti.

GHall-istess okkazzjoni tal-Gimgha tal-Persuni b'Dizabilità, l-Kummissjoni hasbet li tippubblika r-Rapport Annwali taghha. Peress li fis-snin l-imghoddija, dan ir-Rapport kien johrog f'Jannar, gie deciz li r-rapport ta’ din is-sena jkun ikopri l-perjodu Jannar - Settembru 1995 biex johrog ghal din il-Gimgha.

Gie decis ukoll li l-Kummissjoni u l-Federazzjoni jistiednu lill-Prim Ministru biex

i) issir prezentazzjoni formali tar-Rapport Annwali tal-Kummissjoni

ii) jiltaqà mal-istaff u l-membri tal-Kummissjoni

iii) ssir laqgha formali tal-Kummissjoni mieghu.

Din il-laqgha saret il-Hamis 30 ta’ Novembru 1996. Il-Prim Ministru l-ewwel ltaqgha mal-istaff tal-Kummissjoni u gie pprezentat bir-Rapport Annwali tal-Kummissjoni. Hu nghata tifkira ta’ din l-okkazzjoni li hi pittura maghmula bil-halq minn Frans Camilleri pittur b'dizabilita`. Wara saret il-laqgha tal-Kummissjoni mal-Prim Ministru. F'din il-laqgha gew diskussi diversi issues importanti li ghandhom x'jaqsmu mal-persuni b'dizabilita` b'mod specjali dawn it-tlieta:

• Servizzi fil-Komunita` ghall-Persuni b'Dizabilita` b'riferenza specjali servizzi residenzjali;
• ic-Centri ta’ Matul il-Jum tad-Dipartiment tal-Anzjani u Bzonnijiet Specjali;
• il-Ligi Opportunitajiet Indaqs (Persuni b'Dizabilita`).

Il-Prim Ministru nghata dossier dwar dawn l-issues inkluz abbozz tal-Ligi Opportunitajiet Indaqs (Perrsuni b'Dizabilita`). Il-Prim Ministru ha impressjoni tajba hafna tax-xoghol tal-Kummissjoni.

Attivitajiet ohra ghal din il-Gimgha li saru bis-sapport tal-Kummissjoni kienu jinkludu:

Din saret il-Gimgha 30 ta’ Novembru fil-Knisja Parokkjali ta’ San Pubulju, l-Floriana organizzata primarjament mill-Kumissjoni Djocesana ghall-Persuni b'Dizabilita` u l-iskola tal-ESN l-Imsida. GHall-ewwel darba, din il-quddiesa giet organizzata f'parrocca biex tassigura l-integrazzjoni akbar tal-persuni b'dizabilita` fil-hajja spritwali. GHal din il-quddiesa il-Kummissjoni tat tifkira tal-okkazzjoni li dawk li attendew. Din it-tifkiera kienet tikkonsisti b'bookmark li fuqha kien hemm stampata l-poezija "Min hi l-Persuna b'Dizabilita`".

Din saret il-Hamis 29 ta’ Novembru fil-Lukanda Les Lapins u kienet indirizzata mill-E.T. Dr Ugo Mifsud Bonnici, President ta’ Malta. Waqt din il-laqgha, gie deciz li l-Federazzjoni tibdel isimha u ssir "Federazzjoni tal-Ghaqdiet Volontarji ghall-Persuni b'Dizabilita`. Wara din il-laqgha, l-Kummissjoni tat riceviment zghir li ghalih kienu mistiedna dawk kollha li jahdmu f'dan il-qasam. Il-Kummissjoni permezz ta’ dan ir-riceviment xtaqet turi l-hajr u l-apprezzament taghha ghal din il-hidma li ssir matul is-sena kollha.

Din saret ghall-okkazzjoni ta’ gheluq it-tletin anniversarju mit-twaqqif ta’ Dar tal-Providenza u kellha t-tema "Le Persone disabili e l-Emarginazione - c'e` una soluzione?"

Matul din il-Gimgha, l-Kummissjoni rceviet ghotja ta’ Lm 50 minghand l-iskola San Guzepp ta’ Blata l-Bajda. Peress li l-Kummissjoni ma tistax tircievi ghotjiet, gie deciz li din l-ghotja tinghata lill-Fondazzjoni Eden.

Ghal din is-sena il-Kummissjoni, flimkien mal-Federazzjoni tal-Ghaqdiet Volontarji ghall-Persuni b'Dizabilita` u l-Kunsill Pastorali ghall-Persuni b'Dizabilita` qed tahdem biex torganizza Gimgha ta’ Attiviajiet simili bit-tema: Nibnu Kommunitajiet fejn Kulhadd Ghandu Sehem.

Fl-okkazjoni tal-Jum Ewropew ghall-Gharfien Akbar dwar il-Qasam tal-Persuni b’Dizabilità li jigi organizzat fil-5 ta’ Mejju, il-Kummissjoni stiednet lill-Kap tal-Oppozizzjoni biex jaghmel zjara ufficjali lill-ufficini tal-Kummissjoni u jara mill-qrib ix-xoghol taghha, jiltaqà mal-istaff tas-segretarjat tal-Kummissjoni u jattendi laqgha formali tal-istess Kummissjoni. L-Onor Dr Sant accetta u din iz-zjara saret il-Hamis 2 ta’ Mejju 1996. Dr Sant kien akkumpanjat mill-membri parlamentari, is-sur Lino Spiteri, il-Professur Edwin Grech u t-tabib Michael Farrugia.

L-Onor Dr Gonzi laqà lil Dr Sant u d-delegazzjoni tieghu. Hu wera l-apprezzament tal-Kummissjoni ghall-koperazzjoni li l-Kummissjoni dejjem sabet mill-Partit Laburista. Dr Sant wiegeb li l-partit tieghu japprezza u jappogga l-hidma tal-Kummissjoni. Hu ukoll spjega li l-politika tal-partit f’dan il-qasam hi mibnija fuq 4 prijoritajiet li huma l-integrazzjoni tal-persuni b'dizabilita` fl-oqsma edukattivi u tax-xoghol, servizzi ta’ serhan ghall-familji ta’ persuni b'dizabilita` u investiment fit-teknologija bhala mezz ta’ ghajnuna ghall-persuni b'dizabilita`.

B’tifkira ta’ din l-okkazjoni, Dr Sant inghata pittura maghmula bil-halq mis-sur Frans Camilleri, pittur b’dizabilità. Wara, Dr Sant u d-delegazzjoni tieghu gew introdotti mal-istaff tal-Kummissjoni mid-Direttur, is-sur Fred Bezzina.

Imbaghad Dr Sant attenda laqgha tal-Kummissjoni li fiha gew diskussi diversi issues importanti li ghandhom x’jaqsmu mal-persuni b’dizabilità b’mod specjali dawn it-tlieta:

• Servizzi fil-Komunita` ghall-persuni b’dizabilità, b’riferenza specjali ghal servizzi residenzjali;
• ic-Centri ta’ Matul il-Jum tad-Dipartiment tal-Anzjani u Bzonnijiet Specjali;
• il-Ligi Opportunitajiet Indaqs (Persuni b’Dizabilità).

Dr Sant inghata dossier dwar dawn l-issues, flimkien ma’ kopja tal-pubblikazzjonijiet kollha tal-Kummissjoni. Il-Kap tal-Oppozizzjoni ha impressjoni tajba hafna tax-xoghol tal-Kummissjoni.

Aktar kmieni matul is-sena il-Kummissjoni Nazzjonali Persuni b'Dizabilita` kellha laqgha mal Kummissjoni ghall-Persuni bi Bzonnijiet Specjali tal-Partit Laburista Din il-laqgha saret bejn rapprezentanti ta’ din il-Kummissjoni mal-Ezekuttiv tal-Kummissjoni Nazzjonali Persuni b'Dizabilita`. Id-delegazzjoni tal-Partit Laburista kienet tikkonsisti fis-sinjuri A Azzopardi, V Cuschieri, l-koppja Falzon u J Zerafa. Dr Gonzi wera l-apprezzament ghall-fatt li l-Partit Laburista hass il-htiega li jiehu l-issues tal-persuni b'dizabilita` b'mod aktar konkret billi waqqaf din il-Kummissjoni. F'din il-laqgha gew diskussi oqsma fejn iz-zewg nahat jistghu jikkoperaw flimkien.

Il-Segretarjat taz-Zghazagh fil-Ministeru tal-Gustizzja u l-Kultura waqqaf kumitat Zghazagh ghall-Ewropa u talab lill-Kummissjoni tibghat rapprezentant taghha fuq dan il-kumitat. Il-Kummissjoni laqghet bil-ferh din l-inizjattiva u hatret lis-sur Ronald Balzan, student universitarju b’Dizabilità biex jirraprezentaha fuq dan il-kumitat.

Il-Kummissjoni Nazzjonali, flimkien mal-Korporazzjoni tal-Impjiegi u t-Tahrig ippartecipaw fit-tieni konferenza tal-Global Applied Disability Researh Network on Employment and Training (Gladnet) tal-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xoghol (ILO). Fil-fatt il-membri ta’ din il-konferenza kienu l-mistiedna ta’ din il-korporazzjoni.

Il-Kummissjoni kienet rapprezentata f'din il-konferenza mill-Onor Dr L Gonzi, li mexxa s-sessjonijiet ta’ fil-ghodu u Fred Bezzina. F'din il-konferenza gie deciz li dan in-Network, barra li jservi ta’ forum ghar-ricerkaturi li jahdmu fil-qasam tal-impjiegi u l-persuni b'dizabilita`, ikun ukoll mezz kif l-informazzjoni miksuba minn din ir-ricerka tkun tista’ tinxtered lil dawk li jistghu juzaw din l-informazzjoni.

Il-konferenza saret bejn it-23 u l-25 ta’ April, 1996 fl-ufficini tal-Korporazzjoni tal-Impjiegi u t-Tahrig, f'Hal Far.

Permezz ta’ kooperazzjoni li tezisti bejn l-Assocjazzjoni Maltija ta’ Sonnenberg u l-Kummissjoni, zewg membri tal-istaff tal-Kummissjoni regghu attendew ghal seminar bit-tema Helping Disabled People to Lead an Independent Life li sar f'Sonnenberg, il-Germanja. Is-sinjuri Sonia Tanti u Doris Casha attendew ghal dan is-seminar li sar bejn il-25 t'Awissu u l-1 ta’ Settembru 1996.

Il-Kummissjoni hadet sehem ukoll f'konferenza internazzajonali tal-COST 219 li saret f'Malta, bhala l-mistiednin tal-Korporazzjoni Telemalta. Il-COST 219 hi organizzazzjoni Ewropea li tistudja kif is-servizz tat-telekomunikazzjoni jkunu accessibbli u uzat ghall-gid tal-persuni b'dizabilita` u anzjani. Joe Camilleri indirizza l-konferenza f'isem il-Kummissjoni.

Din il-konferenza saret fil-Lukanda Dolmen, it-Tlieta 12 ta’ Marzu, 1996.

Il-Ministeru tal-Affarijiet Barranin Malti accettat r-rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni Nazzjonali li Malta taghmel donazzjoni zghir lill-Fond Volontarju dwar id-Dizabilita` tal-Gnus Maqghuda. Dan il-Fond jintuza l-aktar biex jimmonitorjaw l-implimentazzjoni tar-Regoli Standard ghall-Opportunitajiet Indaqs ghall-Persuni b’Dizabilità li l-Gnus Maqghuda stess harget lill-Gvernijiet tal-pajjizi kollha. Il-Gvern Malti ghandu l-hsieb li jibqà jaghmel din id-donazzjoni kull sena.